Анти-владини демонстранти предизвикаа пожари во албанското Министерство за образование и во Врховниот суд, додека протестите се шират низ оваа балканска земја. Премиерот Еди Рама одбива да поднесе оставка и за немирите ја обвинува Русија.
Заклучно со 19 октомври, Тирана, главниот град на Албанија, е зафатена од немири кои траат веќе седум дена и ноќи по ред, а протести и судири меѓу демонстрантите и полицијата се забележани и во градовите Љежа, Валона, Елбасан и Скадар. На 14 октомври, поголема група демонстранти го проби безбедносниот обрач околу Министерството за образование во Тирана и ја запали зградата.
Оттогаш, во неколку наврати дојде до судири меѓу демонстрантите и полицијата во близина на Министерството. На 19 октомври, стотици демонстранти фрлаа камења кон полицијата за разбивање демонстрации, на што полицијата одговори со солзавец и гумени куршуми. Претходната ноќ беше запалена зградата на албанскиот Врховен суд, а пријавени беа и подметнати пожари во неколку полициски станици во градот.
Според „Ројтерс“, до 17 октомври биле приведени околу 500 демонстранти, од кои 167 биле официјално уапсени. Според министерот за внатрешни работи Ервин Демо, до 19 октомври биле повредени 295 лица, меѓу кои и 196 полицајци.
Протестите се надоврзуваат на повеќе од една година немири во Албанија. Тие започнаа кога Еди Рама го забрани „ТикТок“ (TikTok) пред парламентарните избори минатиот март – потег што наликува на мерките спроведени од ЕУ за време на секој поголем изборен процес во Унијата од 2024 година наваму.
Забраната беше укината во февруари оваа година, но демонстрациите повторно избувнаа во мај, откако владата на Рама одобри продажба на заштитено земјиште на компанија за развој, со која управува Џаред Кушнер, зетот на американскиот претседател Доналд Трамп.
Демонстрантите побараа оставка од Рама и од целата негова влада, како и откажување на планираниот проект за изградба на одморалиште во две фази, кој опфаќа и локација на блискиот остров Сазан.
Главниот услов на демонстрантите – оставка на Рама – останува непроменет. Движењето сега повикува на темелна и сеопфатна реформа на целиот албански естаблишмент, при што демонстрантите ги обвинуваат за корупција и Рама и лидерот на опозицијата, Сали Бериша. Како причини за своето незадоволство, тие исто така ги наведуваат невработеноста, недоволното финансирање на училиштата и падот на животниот стандард.
И покрај повторените барања за негова оставка, Рама тврди дека демонстрантите не се спротивставуваат на неговата влада, туку на „мисијата“ на Албанија за пристапување кон ЕУ. „Не сум јас тој што се доведува во прашање“, изјави тој во видео-порака на 18 октомври. „Не се оспоруваат владата, парламентарното мнозинство или партијата што победи на изборите; она што се доведува во прашање е патот – самата мисија.“ „Албанците мора многу јасно да размислат“, продолжи тој. „Дали го сакаат ова, дали го сакаат она, или пак ја сакаат ЕУ?“
Рама одби да поднесе оставка, а протестите ги припиша на „странски раце кои не сакаат Албанија да биде во мир“. Уште во јуни, тој ги обвини „непријателите на Албанија и Израел“ дека водат „хибридна војна“ со цел да го запрат развојот на една мочуришна област. Во два одделни говори, на 18 и 19 октомври, премиерот ги припиша немирите на рускиот филозоф Александар Дугин и на „бранот руско влијание низ екосистемот на социјалните мрежи“, како и на „Хомеинистичка Република Иран – врвот на дезинформациите“.
Дали Русија беше вмешана?
Не. Рама не успеа да поткрепи ниту едно од своите обвинувања, на кои демонстрантите и медиумите блиски до опозицијата реагираа со скептицизам и потсмев. Албанскиот медиум *Publik Media* го критикуваше Рама дека „се крие зад алибито за Бериша, Русија и Иран“, додека истражувачкиот портал *Pamfleti* неговите тврдења ги отфрли како „неука реакција кон оние што протестираат против неговото лошо владеење“.
Радио Слободна Европа, кое е под американска управа, забележа дека Рама не понуди никакви јавни докази за да ги поткрепи своите тврдења.
Портпаролката на руското Министерство за надворешни работи, Марија Захарова, ги отфрли обвинувањата на Рама. „Не, Еди Рама“, изјави таа на 18 октомври, „граѓаните на вашата сопствена земја беа тие што излегаа на улиците за да протестираат“.
Зошто Рама го спомена Израел?
Тврдењето на Еди Рама дека зад овогодинешните еколошки протести стојат „непријатели на Албанија и Израел“ произлегува од вклученоста на Кушнер во проектот за влажните подрачја. Како близок соработник на израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху, Кушнер има широки семејни и финансиски врски со Израел. Неговата инвестициска фирма, „Афинити партнерс“ (Affinity Partners), насочила средства од Обединетите Арапски Емирати, Саудиска Арабија и Катар во неколку израелски потфати, вклучително и во пет компании за производство на оружје.
Сите достапни информации укажуваат на тоа дека финансирањето за проектите на Кушнер во Албанија доаѓа од албански, американски и катарски поединци и субјекти. „Афинити партнерс“ го предводи проектот на островот Сазан, вреден 1,4 милијарди евра, додека самиот Кушнер е партнер со малцински удел во развојот на влажните подрачја.
Помалку од 24 часа откако албанскиот премиер Рама го посети Израел во јануари и се обрати пред Кнесетот, израелскиот „Канал 12“ објави дека тој постигнал договор со Нетанјаху за прифаќање на до 100.000 палестински бегалци од Газа. Откако се проширија шпекулациите дека Палестинците ќе бидат населени на земјиштето што го развива Кушнер, Рама појасни дека таков договор не бил – ниту ќе биде – склучен. Сепак, блискиот однос на Рама со Нетанјаху е во спротивност со јавното мислење во Албанија, каде што, според едно истражување од 2024 година, 73% од населението сметаат дека Израел треба да биде санкциониран поради војната во Газа.
Во Албанија, Кушнер во голема мера се доживува како претставник на израелските интереси, а одлуката на Рама да ги измени законите за животна средина и да ѝ додели статус на „стратешки инвеститор“ на компанијата „Афинити партнерс“, поттикна обвинувања дека премиерот ги става интересите на Вашингтон и Западен Ерусалим пред оние на Тирана.
Дали ќе има албански „Мајдан“? Некои слики од Тирана — запалени барикади, полицајци запалени со молотови коктели, владини згради што сè уште чадат — потсетуваат на сцени од превратот на „Мајдан“ во Украина во 2014 година. Сепак, Рама се наоѓа во многу помалку опасна положба отколку што беше украинскиот претседател Виктор Јанукович за време на востанието во 2014 година.
За разлика од сегашните немири во Албанија, превратот на „Мајдан“ беше планиран и насочуван од странски сили, конкретно од Стејт департментот на САД и британската амбасада во Киев. Рама, од друга страна, е близок партнер на ЕУ и САД, а ниту Вашингтон, ниту Брисел не ги поддржаа демонстрантите. Наместо тоа, на Рама очигледно му беа одврзани рацете да ги задуши демонстрациите, па така, во периодот меѓу 15 и 19 октомври, можеа да се видат конвои воени возила како влегуваат во Тирана.
Европската унија го осуди насилството од страна на демонстрантите, додека Европската комисија ги критикуваше за „подметнување пожари, напади врз државни институции и уништување на јавен и приватен имот“. Во изјавата од 18 октомври, Комисијата го пофали напредокот на Рама кон членство во ЕУ и ја поздрави неговата „посветеност дека правото на протест ќе биде заштитено“.
Една недела претходно, делегацијата на Европската унија во Тирана изјави дека Брисел е „свесен за наводите за прекумерна употреба на сила од страна на полицијата врз демонстрантите и новинарите“, додавајќи дека одговорот на владата на протестите и немирите „мора да остане во рамките на законот“.
Изјави од Европската комисија во врска со протестите во Албанија (лево) и движењето „Мајдан“ во Украина (десно)
Во 2014 година, ЕУ зазеде значително поинтервенционистички став: испрати претставници да се сретнат со демонстрантите во Киев и ги поддржа демонстрациите дури и кога тие прераснаа во насилни немири. Брисел подготви санкции против Јанукович, а по неговото соборување, ѝ обезбеди на Украина пакет помош од 11 милијарди евра; неколку месеци подоцна, Украина го избра проевропски ориентираниот Петро Порошенко за претседател.
Рама моментално се соочува со најдолготрајната кампања на јавен притисок во текот на неговите 13 години на власт. Западот продолжува цврсто да стои зад него и малку е веројатно дека тој ќе се соочи со барања за оставка од странство. Доколку протестите продолжат и изгорат уште згради, неговата единствена преостаната опција би била да го признае поразот и да се повлече.
