Во изминатите неколку месец во, извештаите за тековните протести на опозицијата во главните градови на Албанија, Србија и Црна Гора не слегуваат од насловните страници на балканските новински агенции. Потсетуваме дека таков собир заврши во Бања Лука, а таткото на починатиот Дејвид Драгичевиќ одбиваше понатамошна помош од опозицијата и замина во Австрија, каде што, наводно, ќе побара азил.
Претставниците на опозициските партии не учествуваат на парламентарни состаноци, дури ги враќаат своите мандати, излегуваат на улиците и ги повикуваат своите приврзаници на активни протести.
Главните слогани се оставки на владите и на претседателите, прекинувањето на притисоците на опозицијата и независноста на медиумите како и истрагата за криминалните врски помеѓу властите и подземниот свет.
Сите овие, изненадувачки слични во нивните барања и начин на изразување, анти-владините чувства се забележани во земји кои се сосема различни во политичките и економските ориентации, ама несвесно будат желба меѓу нив да се повлече паралела, пишува Јакоб Смирнов, истражувач на Одделот за современа историја на Централна и Источна Европа Институт за словенски студии на Југоисточна Европа на Руската академија на науките.
Србија
Еден од првите протестни собири започна во Србија. Причината беше нападот кон крајот на ноември 2018 година против Борко Стефановиќ, кој се случи во Крушевац, водачот на опозициската српска левица. Напаѓачите беа уапсени, но опозицијата веднаш ја префрли одговорноста за инцидентот на претседателот на државата, Александар Вучиќ, чии акции, според Драган Ѓилас, водачот на опозицискиот блок на Алијансата за Србија, предизвикаа напади.
Уште на 8 декември, претставниците на опозициските партии, левите и десните, на митингот против “политичкото насилство” го објавија почетокот на серијата анти-владини митинзи под мотото “1 од 5 милиони”, а нивната крајна цел беше оставка на владата и претседателот. Оттогаш протестите се одржуваат во поголемиот дел од главните градови во Србија, додека во самиот Белград собирите се одржуваат скоро секој викенд.
Опозицијата беше јавно поддржана од голем број студенти и професори на Универзитетот во Белград, како и голем број познати уметници.
Првично нејасно и за самата опозиција останале специфични барања упатени до владата. Демонстрантите носеа транспаренти полни со обвиненија против Вучиќ и членови на владата, тие беа наречени крадци, се бараше да им се суди, а обвинетите беа за притисок врз т.н. “дисиденти”.
ВИДЕО: упад во зградата на Радио Телевизија Србија 16.03.2019.
Со текот на времето, нивните барања станаа поспецифични. Опозицијата побара пообјективно известување за митинзите во централниот телевизиски канал на земјата, Радио Телевизија Србија (РТС), со цел да се зголеми просторот во јавната служба за претставниците на опозицијата, да се истражат злосторствата против новинарите од опозициските медиуми и да се стави крај на цврстата државна контрола над изборните комисии и медиумите за време на изборите. Вучиќ, од своја страна, изјави дека протестите организирани од страна на опозицијата, според нивната природа, представуваат уцена и зборуваше за можноста за одржување предвремени избори.
Сепак, три месеци од почетокот на протестите стана јасно дека со собирањето на толјку разновидни маси и партии под нејзиниот чадор, опозицијата не беше во можност да изнесе конкретна политичка програма на чија платформата би можела да изгради дијалог со властите.
Опозицијата почна да презема повеќе радикални чекори како би ја притиснала власта. Во февруари членовите на блокот на Алијансата за Србија објавија дека ќе престанат да учествуваат на состаноците на републичките и општинските собранија, обвинувајќи ја Српската напредна партија предводена од Вучиќ за бројни прекршувања и притисоци врз пратениците од опозицијата во парламентот.
Конфликтот кулминираше со немири на 17-ти март, кога демонстрантите на чело со лидерот на радикалната десничарска партија Двери, која Вучиќ ја опишува како фашистичка, Бошков Обрадовиќ, влезе во централната канцеларија на РТС, го прекинаа емитувањето на неколку часа и ја опколија претседателската палата во која се одржа прес-конференција на претседателот Вучиќ. Масата беше притискана од страна на полицијата, ипри што беа приведени околу 10 лица кои учествуваа во насилно пропаѓање во РТС, меѓу кои едно лице било си со моторна пила. Овој чин ја подели хетерогенара маса на демонстранти, од кои многумина не ги одобруваат методите на политичка борба на Обрадовиќ. Сепак, самите протести не се завршени и ќе видиме колку долго ќе потрае и каков вид на исход ќе добие.
Црна Гора
ФОТО: Мило Ѓукановиќ
Ситуацијата во многу аспекти е слична и во Црна Гора, чиј претседател Мило Ѓукановиќ е во првите редови на земјата веќе скоро 30 години. Причината за протестот, која започна во почетокот на февруари, беше видео објавено во јануари 2019 година, кога поранешниот поддржувач на Ѓукановиќ, олигарх и претседател на одборот на директори на Атлас Група Душко Кнежевиќ, во кое видео на представник на Демократската партија на социјалистите на Ѓукановиќ во плик му дава износ од 100.000 американски долари/
Кнежевиќ откри дека 25 години неформално го поддржува Ѓукановиќ и неговата партија. Според бројни набљудувачи, оваа “тајна” била “јавна тајна”. Сепак, опозициските партии не успеаја да ја искористат ситуацијата да ги повикаат своите поддржувачи да излезат на улиците на црногорските градови, особено во Подгорица.
И слоганите и тактиката на демонстрантите многу потсетуваа на собирот на соседна Србија.
Потсетуваме дека митинзите во Црна Гора не се спонтан феномен. Во 2015 година, опозицијата организираше неколку протести, по неуспехот на своите обиди за парламентот да ги усвои амандманите за изборните реформи. Потоа, по парламентарните избори во 2016 година, бројни опозициски партии кои учествуваа на актуелните протести го напуштија парламентот во знак на протест поради измама. Всушност, црногорското општество веќе четири години е во криза.
ВИДЕО: Душко Кнежевиќ во шоуто “Прашалник: Душко Кнежевиќ – човек со црвена потерница од Интерпол”
Значајно е што, како и во случајот со Србија, собирите и ставовите на опозицијата се поддржани од студенти и универзитетски кадри, новинари и јавни личности. Како и во Србија, протестите обединуваа разни општествени движења и партии под еден слоган, но црногорскиот не презентираше посебна програма.
Меѓу главните барања на демонстрантите е слободниот пристап до опозицијата од страна на централните телевизиски канали, пообјективно покривање на настаните во земјата, фер избори и оставка на претседателот и многу високи функционери поради нивната поврзаност со организираниот криминал и корупцијата.
Албанија
Слични барања се слушнаа и на улиците на главниот град Албанија, Тирана. Масовните протести планирани во јануари против актуелниот премиер Еди Рама и неговата партија почнаа да се одржуваат во Тирана речиси секој викенд од 15-ти февруари.
Овде причината за почетокот на собирот беше повикот на лидерот на опозициската Демократска партија на десниот центар на Лулзим Баша. Според аналитичарите на Балкан Инсајт, тоа е оправдано од желбата на Баша да ги консолидира своите поддржувачи пред претстојните локални избори на 30-ти јуни.
И покрај одредени сличности и мотиви на митинзите во протестите во Белград и Подгорица, протестите во Тирана се разликуваат од српските и од црногорските, во поагресивна и бескомпромисна тактика.
Во Албанија, демонстрантите постојано се вклучени во судирите со полицијата, обидувајќи се да пробијат до клучните владини агенции. Од друга страна, опозициските партии на Демократската партија и Движењето за социјалистичка интеграција ги вратија нивните парламентарни мандати. Оваа одлука беше објаснета со фактот дека тие не сакаат да учествуваат во работата на “окупираниот мафијашки парламент”, наведувајќи ги деталите за блиските односи меѓу Рама и некои официјални лица од неговата партија со криминални банди, откриени од неодамнешното новинарско истражување.
Но, генерално, барањата на демонстрантите во Тирана се слични на слоганите од улиците на Подгорица и Белград. И тие бараат оставка на владата и одржување предвремени избори. Во исто време, како и во Србија, дел од опозицијата истакна дека нема да учествува на изборите спрема постоечкиот изборен состав.
ВИДЕО: насилни протести во Албанија
Меѓународниот аспект на балканските протести
САД и Европската унија дејствуваа обединети, применувајќи различни пристапи кон секој од протестите во главните градови. Очигледно, клучен фактор во оваа смисла беше членството или не на некоја земја во Северноатлантскиот договор, како и желбата на сите три балкански земји да се приклучат кон Европската унија.
Албанија го доби клучното внимание на САД и на ЕУ. Претставниците на американската администрација, проследено со бројни европски амбасади, ги осудија немирите на улиците на Тирана, повикувајќи “да не се поткопуваат демократските основи на земјата”. Во исто време, Вашингтон, во чија сфера на влијание Албанија традиционално се наоѓа и е една од првите балкански земји што се приклучи на Пактот на НАТО, се обиде да се дистанцира од неодамнешните настани во оваа земја.
Сепак, ЕУ активно се вклучи во решавањето на политичката криза, испраќајќи делегација на Европскиот парламент во преговори со опозицијата и владата. Претставниците на Европската унија ги повикаа демонстрантите да се вратат во парламентот и да воспостават дијалог со властите.
Таквиот интерес во Европа за моменталната ситуација во земјата може да се објасни, меѓу другото, и со официјалниот почеток на преговорите меѓу Тирана и Брисел за пристапот на Албанија кон ЕУ закажан за јуни оваа година. Раководството на ЕУ во неколку наврати изјави дека “очекува земјата да преземе конкретни чекори во борбата против корупцијата и организираниот криминал”.
Меѓутоа, во блиска иднина, Европа и, се чини, САД, не планира да се откаже од поддршката од Еди Рами, на кого некогаш тие се потпираа како “политичар кој го консолидира албанското општество”.
По протестот во Црна Гора следеше прилично двосмислена реакција. САД, очигледно почитувајќи ги принципите на “непогрешливоста” на нејзините НАТО сојузници, како што е случајот со Албанија, не реагираа на масовни протести против Ѓукановиќ во Подгорица, ниту, пак, американската амбасада во Подгорица и нејзините официјални претставници дадоа какви било изјави за ова прашање.
Европа има изгради покомплексен став. Брисел во повеќе наврати ја повика Подгорица на “поагресивна борба против корупцијата на највисоко ниво на државата”, нагласувајќи дека ова е “клучен услов за влез на земјата во Европската унија”. Од друга страна, европското издание на Балкан Инсајт, следејќи ги насоките на надворешната политика на Брисел, отворено го напиша тоа, бидејќи тоа претставува “политички товар” за својата партија и ја губи поддршката на Западот, Ѓукановиќ ризикува наскоро да ја заврши својата долгорочна кариера.
Очигледно, е дека Европската Унија му сигнализира на Ѓукановиќ дека треба да покаже “политичка флексибилност”, која наскоро може да се претвори во серија гласни антикорупциски истраги и судења во Црна Гора, со цел да ги убедат европските политичари за неизбежноста на сегашниот претседател.
ФОТО: Сергеј Трифуновиќ во друштво на Дејвид Линдгрен Геренбек
Невообичаено, ама реакцијата на ЕУ и САД на протестите против Вучиќ во Белград, всушност, не уследија.
Западниот печат, исто така, неочекувано беше воздржан во своите проценки, истакнувајќи дека сегашните протести беа најголеми во земјата од уривањето на Слободан Милошевиќ во 2001 година.
Таквата позиција може да се објасни со фактот дека Вучиќ е клучен за разговорите спонзорирани од ЕУ и САД за поделбата на Косово и, можеби, делумно признавање на независноста на Србија во покраината, и дека Вучиќ меѓу западните елити генерално успеа да се претстави како прилично воздржан политичар кој нема да биде рамноправен во акциите на Приштина .
Воздржувајќи се од остри изјави, Александар Вучиќ всушност ги следи препораките на Брисел и, заради тоа зад него заостануваат лидерите на левата и десната страна протестите во Белград, од кои многумина се прилично скептични во врска со идејата за поделба на земјата и за улогата на Западот како стабилен и сигурен партнер.
Всушност, единствената јавна реакција на ЕУ на настаните во Белград беше изјавата на Маја Коцијанчиќ, портпаролката на надворешната политика на Европската комисија, која ги повика претставниците на опозициските партии во Србија, како и на Црна Гора и Албанија, да се приклучат на парламентарните седници, враќајќи политички дискусии на правната област .
И покрај генерално ограничената позиција на западните земји, сегашната ситуација е многу акутна на локално ниво.
ФОТО: Александар Вучиќ
Бројни авторитативни психолози од српската научна заедница кои се приклучија на протестите зборуваат за “атмосферата на апатијата и безнадежноста” која во последниве години доминираше во српското општество.
Тие ја гледаат причината за протестите во неисполнетите ветувања на претседателот на државата, кои сé уште имаат релативно висока стапка на невработеност, и многу млади луѓе, без да гледаат изгледи за успешно вработување, емигрираат. Слични мислења преовладуваат и во Црна Гора и во Албанија.
Сите три земји во последните години практично не постигнале никакви значителни резултати во нивниот курс кон европската интеграција, тврдат европските експерти.
Ама, дури и отсуството на одредена политичка програма не ја спречува зголемената популарност на протестите.
Очигледно, уморот на локалната јавност од ветувањата за подобрување на социјалната и економската состојба на населението во последните 20 до 25 години, на крајот, има такво влијание. Ова, исто така, го објаснува губењето на кредибилитетот на републичките и општинските собранија во очите на локалното население, што ја извлече опозицијата од областа на правната политичка дебата на улица.
Ќе покаже дали таквиот тренд ќе предизвика “ветер на промени” и ќе го одбележи почетокот на големите реформи, или ќе продолжи со стагнација, што значи се повеќе и повеќе политичка нестабилност, што како последица ќе доведе до емиграција од една страна, а од друга страна радикализација на општествата тврди Јаков Смирнов од Руската академија на науките, со забелешка дека ова може да биде клучна цел на вистински слој на актуелни протести, освен ако не сакаме да веруваме во нивната “спонтаност”.
Извор:Eurasia Expert
