Балкан

Пишува:Јадранка Половиќ

По речиси три децении управување “одгоре” или примена на различни концепти и стратегии на Западот, мантрата на “европеперспективата” – на т.н. ” Западен Балкан во стварност е никаде. Од ветениот просперитет и стабилност нема ништо: наследството на применетите политики на Западот е екстремната сиромаштија, екстремната невработеност и емиграција, колапсот на јавните политики и континуираниот економски колапс, како и повторното активирање на постоечките кризни точки: Босна и Херцеговина, Косово и Македонија.

Водечките светски медиуми сé повеќе дискутираат за обновата на балканскиот конфликт, односно регионот како нов геополитички фокус. Поочигледно е дека англо-американскиот проект за планирање на пост-студената војна во регионот на поранешна Југославија е значително истрошен. По речиси три децении управување “одгоре” или примена на различни концепти и стратегии на Западот, мантрата на “европерсепктивата” – на т.н. ” Западен Балкан е никаде. На ветениот просперитет и стабилност нема ништо: наследството на применетите политики на Западот е екстремната сиромаштија, екстремната невработеност и емиграција, колапсот на јавните политики и континуираниот економски колапс, како и повторното активирање на постоечките кризни точки: Босна и Херцеговина, Косово и Македонија.

Како гледаме, на Западниот Балкан, донеодамна замрзнатиот конфликт забрзано се “одмрзнува”, заради што регионот станува центар на сè поголемите ривалства меѓу Западот и Русија. Во последниве години нивните односи, најлоши од Студената војна, ја обележаа директната конфронтација што доведе до серија на ескалациски кризи – од кои украинскиот (анексијата на Крим) и војната во Сирија, секако, значително влијаеја на геополитичката трансформација во регионот. Имено, “новата студена војна” што се одвива на Блискиот Исток, Црвеното Море и Персискиот Залив има тенденција да се прошири кон целиот медитерански басен, а со тоа и кон Балканот.

Секоја од спротивставените страни (со Турција, Кина, Иран и Саудиска Арабија) настојува да ја трансформира геополитичката улога и значењето на регионот целосно (или барем делумно) во сопствената сфера на интерес. Бидејќи слабите држави во регионот (дали станува збор за слаби членки на ЕУ – Словенија, Хрватска, Романија, Бугарија и Грција или слабите држави од Западен Балкан) немаат заеднички институционални механизми за дипломатска, политичка, безбедносна па ниту ни економска соработка со помош на кои Балканот би го направиле геополитички субјект, регионот со децении е само несреќен геополитички објект или експериментален лонец во кој големите сили готват без познати рецепти.

Во постстудено воениот период, САД и НАТО регионот го ставија под “нивната шепа”. Сепак, окупирани од други работи (читај војни), Балканот му го предадоа во рацете на “големиот маг” – Европската унија, која има потреба од економска и вредна ревитализација на регионот. Како оваа империјална екипа дури максимално го опустоши Западниот Балкан (од економските ресурси до “човечки капитал”) и притоа дозволи да се окористат и некои други (Русија, Турција), Американците, Британците и НАТО одлучија повторно да го разгледуваат ова прашање . Така, уништениот поранешен југословенски простор, што е можно побрзо, со милум или силум, треба да стане членка на НАТО, бидејќи повеќе нема време за чекање.

Пред две години, започнаа сериозни активности за “промоцијата на демократија” во регионот – дипломатско убедување или притисоци, понекогаш отворени закани, промени на власта (Македонија), театарски државни штрајкови (Црна Гора) и роварење на бројни разузнавачки служби по региони. Во 2017 година, Црна Гора се приклучи на НАТО што беше стратешкиот успех на Алијансата. Сепак, надвор сеуште се Косово, Македонија, Србија (која инсистира на воена неутралност), како и Босна и Херцеговина. Ситуацијата ја компликува и руското “малигна влијание” во регионот, бидејќи оваа евроазиска сила во последните децении е воено, економски и политички многу присутна на Балканот кој НАТО го смета за свој двор. Балканот несомнено е важен за Русија (како излез кон Јадранското Море), но не како Украина (Крим е клуч за контрола на Црното Море) или Сирија (руските воени бази во Медитеранот). Иако Русија повеќе Балканот не го гледа како регион кој влегува во нејзината сфера на интерес, сепак ниту на крај на паметот не и доаѓа да се повлече од Балканот, првенствено поради ограничените, но многу важни цели. Имено, за Русија, која е силно фокусирана на енергетскиот сектор, Балканот е важен транзитен центар за транспорт на руска нафта и гас кон земјите на Западна Европа. Токму со трасата преку Балканот Русија ја заобиколува Украина што и` е необично важно. Од друга страна, Балканот, со кој Русија ја поврзуваат традиционалните православни и пансловенски односи, регион е во кој Русија може да го зајакне своето меѓународното влијание и постепено да се врати на престолот на меѓународната политика.

Русија беше против членството на Црна Гора во НАТО, против членство на Македонија и сака Србија да одржи неутрален статус. Меѓутоа, бидејќи овие земји всушност имаат многу ограничени воени ама и сите други потенцијали, Русија не смета дека нивното влегување во НАТО претставува директна воена закана за нејзините национални интереси. И од тука, не превзема било што. Сепак, Русија се обидува да спречи понатамошно ширење на НАТО во Украина и Грузија, кои се извор на вистински безбедносни закани за Русија. Од тука, во овој момент се обидува да успори, и ако и се укаже можност, можеби целосно да го спречи понатамошното проширување на НАТО во регионот. На Русија и одговара статус кво, односно одржување на хаосот создаден од страна на атлантските сили во регионот. Три потенцијални кризи во регионот – Косово, Македонија и Босна и Херцеговина – ескалираат помалку под влијание на постоечките етнички тензии и реални нетолеранции, и многу повеќе поради повеќедимензионалните (најпрво трговски) ​​конфликтните интереси на големите сили и нивните напори за целосно (САД, НАТО и ЕУ ) или делумно (Русија, Турција) со отворање на чадори над регионот.

Кога станува збор за Косово, иницијативите на Александар Вучиќ и Хашим Тачи (корекција на границата или поделбата на Косово) беа создадени од големите сили, и под притисок на двата претседатели, започна несреќната судбина на нивната сопствена јавност. Според двојката “Вучич-Тачи”, како и нивните надворешни спонзори, овој вид договор ќе ја разреше една од најексплозивните кризи во регионот. Сепак, двата иницијални предлози, без оглед на нивните разлики, водат кон редефинирање на границите меѓу Србите и Албанците, што всушност подразбира размена на територии и население меѓу двете држави. Тоа значи дека договорот Вучич-Тачи може да иницира тектонски процеси во регионот (отворање на прашањата за границите на БиХ и Македонија), што безсоменвање ќе доведе до нови конфликти и жртви, а според некои проценки би можело да се покрене и миграциски бран до два милиона бегалци кои би побарале засолниште, каде на друго место, освен во земјите-членки на ЕУ (и Хрватска).

На неодамна одржаниот македонски референдум, очигледно вообличен во неспретен, заради својата двосмисленост и исклучително опасното прашање – “Дали сте за членство во ЕУ и НАТО, со усвојувањето на договор за името меѓу Република Македонија и Грција”, Резултатите го покажаа тоа што го видовме. “Ова е најдоброто нешто што можеме да го направиме токму сега … Океј, окупирани сме, ама со одбивањето на потпишување на смртна пресуда одлучивме да ја спасиме сопствената историја”, заклучок е на македонската интелектуална јавност. Македонците навистина сакаат да влезат во ЕУ и во НАТО, ама соочени се со сериозен преседан што големите сили им го наметнуваат со промена на името на државата, ревизијата на идентитетот и историјата, се одлучија на пресврт. Нов спин или првокласен пример за лажна вест кој ги преплави медиумите е изјавата на премиерот Заев инаку главниот македонски “Американец”, бидејќи огромното мнозинство на гласачи, неверојатни 91,2 % од оние што излегоа на референдумот, гласаа ЗА и со тоа ја го одобри новото име “Република Северна Македонија”. Бидејќи повеќе од 90% од граѓаните гласаа ЗА (од кои над 60% беа гласови на Албанците), Собранието (македонскиот парламент) треба да ја потврди волјата на мнозинството, смета Заев. Мал проблем е што референдумот дури изборната комисија го прогласи за неважечки. Имено, со оглед на тоа што Македонците одлучија да не ја изгубат честа и да ја бојкотираат промената на името, само 36,91% од гласачите излегоа на референдумот, недоволно за да биде легитимен. Македонците, се многу склони кон Европската унија и НАТО, ама расправата за сопствената историја ја отфрлија, референдумот во оваа смисла беше еден вид плебисцит против власта на Зоран Заев, ама и на силните притисоци кои САД, ЕУ и НАТО ги вршат над Македонците. Кога неодамна претседателот Ѓорѓе Иванов повика на бојкот на референдумот од говорницата на ОН, беше сосема јасен дека Македонците се организираат во отпор.

Иако станува збор за долготраен спор помеѓу Грција и Македонија, еден од главните двигатели на промена на името во македонската политика се всушност Албанците, кои политички станаа посилни – тие контролираат 1/3 од парламентот и имаат неколку многу влијателни политички партии. Албанците, познато, бараат ревизија на историјата, укажувајќи на фактот дека просторот на денешна Македонија веќе долго време е дел од Османлиската империја. Затоа идејата за Голема Албанија е многу жива, а нејзината реализација зависи од “смрта”, федерализација или распаѓањето на Македонија.

И, конечно, изборите во Босна и Херцеговина се закануваат со нова нестабилност во регионот. Имено, по повеќе од петнаесет години од потпишувањето на Дејтонскиот мировен договор, се гледа дека меѓународната заедница не успеа да ја стабилизира Босна и Херцеговина, а камоли да создаде функционална држава со ефективни заеднички институции. Дејтонскиот договор, настана како резултат на компромис меѓу завојуваните страни и меѓународните актери, ја презеде етничката поделба на Босна и Херцеговина и го воспостави меѓународниот суверенитет на земјата во постојните граници, со војна и етничко чистење. Оваа контрадикција, која произлегува од Дејтонскиот договор, со текот на времето доведе до целосен ќор-сокак во функционирањето на државата (протекторат). На општите избори во БиХ, се натпреваруваа 58 партии, 36 коалиции и 34 независни кандидати, а граѓаните избираа повеќе од 7.000 кандидати. За време на кампањата беа отворени некои од потенцијално експлозивните прашања – на разграничување со Србија (во однос на разграничувањето на Србија и Косово), прашањето за внатрешната структура (укинување на конститутивноста како основа за еднаквост на трите народи, афирмација на принципот “еден човек глас”) како и воспоставување на трет ентитет (после што секој од народите ќе има своја “држава во државата”). Сомнителните избирачки списоци, големиот пораст на бројот на странски гласови, 200.000 гласачи повеќе од издадените лични карти, се некои од “особините” на овогодинешните избори, за кои многумина сметаат дека се најзначајни од БиХ од потпишувањето на Дејтон во 1995 година.

Извор: geopolitika