Ирански официјален претставник во саботата изјави дека материјалите од нуклеарната постројка Фордоу биле преместени на безбедна локација непосредно пред израелскиот напад врз повеќе цели низ земјата. Според Бехруз Камалванди, портпарол на Организацијата за атомска енергија на Иран, нападот не предизвикал значителна штета надвор од комплексот, а поголемиот дел од опремата навреме била изместена надвор од дострелот на проектилите, објави државната новинска агенција ИРНА.
Објектот Фордоу, кој се наоѓа на околу 100 километри југозападно од Техеран, има центрифуги за збогатување ураниум. Објектот се наоѓа длабоко под земја и е дополнително заштитен со противвоздушна одбрана.
Меѓународната агенција за атомска енергија (МААЕ) дозна за Фордо дури во 2009 година, две години по неговото градење, благодарение на разузнавачките информации на Соединетите Држави и нивните западни сојузници.
Длабоко во планина во близина на светиот град Ком, нуклеарната постројка Фордоу е една од најконтроверзните и најдобро чуваните објекти во иранската нуклеарна програма. Нејзиното постоење, обвиткано во тајност, како и неговите воени активности, со децении се во центарот на меѓународните тензии, дипломатските договори и воените закани. Неодамнешните израелски воздушни напади го вратија Фордоу во центарот на вниманието на светот, поставувајќи клучно прашање: дали оваа подземна тврдина може воопшто да биде уништена и што точно се крие зад нејзините бетонски ѕидови?
Според документите од „Нуклеарната архива“ запленети од Израел во Техеран, објектот бил клучен дел од тајната воена програма со кодно име „Планот Амад“. Неговото првобитно име беше проект „Ал Гадир“, а неговата цел беше недвосмислена: производство на високо збогатен ураниум доволен за една до две нуклеарни бомби годишно.
Изградбата започна уште во 2002 година, години пред Иран официјално да ја признае. Техеран долго време тврди дека работата започнала дури во 2007 година, но западните разузнавачки агенции ја надгледуваат локацијата. Во септември 2009 година, САД, ОК и Франција јавно го открија постоењето на тајниот објект, принудувајќи го Иран да го пријави до Меѓународната агенција за атомска енергија (МААЕ). Оттогаш, Фордо стана трајна коска на расправија и симбол на иранскиот пркос.
Лоциран на околу 95 километри југозападно од Техеран, на основа на воената база на Корпусот на Исламската револуционерна гарда, објектот Фордоу е дизајниран да ги издржи најтешките воени напади. Нејзините две главни сали за збогатување, „Единица 1“ и „Единица 2“, се наоѓаат во комплекс од тунели ископани на 80 до 90 метри под кората.
Оваа подземна локација го прави исклучително тешка цел. Влезовите на тунелите се заштитени со специјални бариери за експлозија, а целиот комплекс го чува Корпусот на револуционерната гарда со напредни системи за противвоздушна одбрана, вклучувајќи ги руските С-300 и иранскиот Бавар-373. Првично беше дизајниран да содржи речиси 3.000 гасни центрифуги IR-1, машините што се користат за збогатување ураниум.
По години напнатост, потпишувањето на Заедничкиот сеопфатен план за акција во 2015 година требаше да го трансформира Фордоу. Според договорот, Иран се обврза да престане со збогатувањето ураниум во објектот на 15 години и да го претвори во меѓународен нуклеарен, физички и технолошки центар. Бројот на центрифуги е намален на 1.044, од кои само мал дел е дозволено да бидат активни за производство на стабилни изотопи во соработка со Русија.
Сепак, откако администрацијата на претседателот Доналд Трамп ги повлече САД од договорот во 2018 година, Иран почна постепено да се откажува од своите обврски. Веќе во 2019 година, збогатувањето ураниум беше рестартирано во Форд. До 2021 година, Иран достигна ниво на збогатување од 20%, а подоцна и 60%, што е опасно блиску до 90% потребни за нуклеарно оружје.
Ситуацијата дополнително ескалира во 2025 година, кога Управниот одбор на МААЕ, по извештајот за несоработката на Иран, донесе резолуција со која го осудува Техеран. Како одговор, Иран најави инсталирање на уште понапредни центрифуги во Форд, што дополнително ја засили меѓународната загриженост.
Во петокот, како дел од големата воена операција наречена „Лав во подем“, Израел изврши серија воздушни напади врз клучните ирански воени и нуклеарни локации. Додека главната цел беше поголемиот и помалку заштитен објект во Натанц, експлозии беа пријавени и во близина на Форд.
Портпаролот на иранската организација за атомска енергија потврди дека имало „ограничена штета во некои области“ во Форд, но инсистираше на тоа дека не е направена значителна штета на опремата. Воените аналитичари, како што објави The New York Times, се согласуваат дека уништувањето на Форд би било исклучително тешко. Израел не поседува американски бомби за разбивање бункер, кои би биле единствените кои би имале шанса да навлезат во подземните сали. Нападот доведе МААЕ привремено да ги повлече своите инспектори од локацијата поради безбедносни причини.
(ТБТ, ХИНА)
