Израелско-палестинскиот конфликт трае со децении; многу предлози за решение се обидуваат да ги балансираат интересите на двата народа, безбедноста на Израел и правото на Палестинците на држава. Меѓу овие предлози, оној што предлага повлекување на Израел до границите од Планот за поделба на ОН од 1947 година се смета за еден од најправедните и најлегитимните – не само поради моралниот гест, туку и поради реалната шанса што ја има да донесе траен мир.
Историски контекст и значење на границите од 1947 година
Резолуцијата 181 на ОН од 29 ноември 1947 година предложи поделба на британскиот мандат на Палестина на еврејска и арапска држава, со меѓународен статус за Ерусалим. (Википедија) Според овој план, еврејскиот дел би добил околу 56,5% од територијата, арапскиот дел околу 42,9%, а 0,65% – вклучувајќи ги Ерусалим и Витлеем – би биле под меѓународен режим. (Википедија) Арапската страна го отфрли планот, сметајќи го за неправеден и кршење на палестинските права, додека еврејските лидери го прифатија планот, иако со резерви и очекувања дека во пракса границите ќе се променат. (Википедија)
Планот 181 никогаш не беше целосно имплементиран – британскиот мандат заврши, војната избувна во 1948 година, а Израел ја прошири својата контрола надвор од границите на планот. (Википедија) Сепак, Резолуцијата 181 и концептот на поделба остануваат референтни точки во меѓународното право и политичката дебата.
Кога се залага за повлекување на Израел кон границите од 1947 година, се подразбира враќање кон рамката на територијална поделба што беше меѓународно предложена, со можни корекции во согласност со фактите на теренот. Ова не мора да биде строга копија, бидејќи денешните реалности (населби, демографија, инфраструктурни појаси) бараат прагматични прилагодувања, но принципот на „границите од 1947 година“ служи како морална и правна почетна точка.
Главните аргументи за такво решение
1. Меѓународен легитимитет и морална правда
Повлекувањето кон границите од 1947 година е враќање кон меѓународно прифатениот план, кон симбол што признава дека двете страни имаат право на сопствена држава. Ова ги ублажува обвинувањата за нелегитимноста на израелската окупација и обезбедува морална основа за нова поделба.
Со постигнувањето на таков договор, Израел би покажал дека не ја бара целата територија помеѓу Медитеранот и Јордан, туку дека прифаќа коегзистенција со Палестина. Палестинците, од друга страна, добиваат признание за нивното политичко право на држава во јасни и праведни граници. Ова може да помогне во ослабувањето на екстремистичките ставови.
2. Прекинување на парадигмата на окупација
Од 1967 година, Израел ја држи територијата на Западниот Брег, Источен Ерусалим и влијанието врз Појасот Газа (барем преку контрола на преминувањето). Оваа долгорочна окупација создава секојдневни конфликти, контрола на движењето, воено присуство, произволни апсења и други проблеми.
Доколку Израел прифати повлекување кон границите од 1947 година (со прилагодувања), тоа би го прекинало системот на трајна воена доминација над Палестинците. Ова би значело дека конфликтите повеќе нема да се засноваат на окупација, туку на послаби аргументи – со што ќе се подигне прагот за прифатливост на насилството и ќе се направи политички неприфатливо во очите на меѓународната заедница.
3. Безбедност преку соработка и гаранции
Една од најсериозните израелски забелешки би била безбедноста. Но, самото повлекување не значи напуштање на безбедносните грижи. Таквиот план би можел да вклучува:
меѓународни набљудувачки сили или мировници во транзиционите зони;
заеднички безбедносни аранжмани меѓу Израел и Палестинската самоуправа;
регионални безбедносни договори (на пример, арапските држави гарантираат мир);
постепено повлекување поврзано со проверка на безбедносните услови и почитување на договорите.
На овој начин, Израел не останува ранлив, туку прифаќа модел на коегзистенција во кој безбедноста не се гради врз основа на крајна контрола, туку врз заеднички институции.
4. Решение за проблемот со бегалците
Едно од најчувствителните прашања е правото на враќање на палестинските бегалци од конфликтите во 1948 година и последователните. Во рамките на повлекувањето, можни се следните решенија:
компензација, реституција или финансиска компензација за изгубен имот;
враќање на бегалците од домицил во областите во рамките на новата палестинска држава;
симболично враќање во Израел само во ограничен број, со договор и согласност;
меѓународни фондови и програми за развој кои помагаат во интеграцијата на бегалците во нивната нова држава.
Во таков состав, притисокот врз голем број бегалци да бараат враќање на израелска територија (што е демографска причина за страв за Израел) е намален, бидејќи мнозинството може да се распредели во рамките на новата палестинска држава каде што ќе им се обезбеди живот достоен за човечко суштество.
5. Меѓународна поддршка и намалување на изолацијата
Израел би добил широка дипломатска поддршка и морално признание за согласувањето со праведно, препознатливо решение. Ова би ги ублажило критиките, би ги намалило заканите за санкции и помошта во меѓународните институции.
Палестинска држава, признаена врз таква основа, би добила легитимитет, влез во Обединетите нации и капацитет да учествува во глобалната заедница како рамноправен актер. Ова би отворило простор за меѓународна помош, развој и прекугранична соработка.
6. Симболично и психолошко влијание
Повлекувањето кон границите од 1947 година би значело симболично признавање на „другиот“ – признавање дека и Евреите и Палестинците се еднакви во своето право на држава. Овој чин може да има трансформативен ефект: намалување на реториката „ние против нив“, отворање простор за дијалог, мировно образование и менување на менталитетот кон коегзистенција.
Потенцијални пречки и како да се решат
Секое амбициозно решение ќе наиде на отпор. Но, реалистичната стратегија мора да ги предвиди пречките и да понуди механизми за нивно надминување.
Еврејски населби во рамките на новите граници
Многу израелски граѓани денес живеат во населби на територии надвор од границите од 1947 година. Иселувањето на ваквите населби е политички и социјално болно.
Решенија:
- доброволни програми за преселување со компензации;
- договори за останување на неколкуте населби, но под палестинска администрација со гаранции за правата на малцинствата;
- корекции на територијата (компензаторни распределби на земјиште) во рамките на
- договореното решение.
Безбедносни стравови и тероризам
Израел може да инсистира областа да не се претвори во отскочна даска за напади. Решенија:
- меѓународен мониторинг и набљудувачи;
- заеднички сили против тероризмот;
- фазно повлекување условено од безбедносни индикатори;
- регионални гаранции од арапските и други држави.
Политичка волја и екстремистички влијанија од двете страни
Во Израел има партии кои отфрлаат каков било територијален компромис; меѓу Палестинците има и такви кои не го признаваат Израел.
Решенија:
легализација и зајакнување на умерени, прагматични политички платформи;
вклучување на граѓанското општество, мировни организации;
меѓународен притисок и санкции против саботирање на договорот;
постепен пристап: договор за мали чекори, кои градат доверба.
Трансфер на овластувања, инфраструктура и транзиција
Повлекувањето мора да биде планирано: трансфер на овластувања, граници, транспорт, водоснабдување, царински политики, инфраструктура – сето ова бара детални протоколи и имплементација во фази.
Статус на Ерусалим
Ерусалим е најсложеното прашање. Планот на ОН предвидуваше меѓународен зонски режим („corpus separatum“) за Ерусалим. (Википедија) Но, оваа идеја практично пропадна по војната во 1948 година, а подоцна и подоцна, кога Израел го анектираше западниот дел, а Јордан источниот. (Википедија) Во современиот предлог, можните опции се:
- заедничка администрација на Ерусалим;
- меѓународен режим за свети места и области од високо религиозно значење;
посебен суверенитет за источните и западните делови, со гаранции за пристап до светите места од двете страни.
Зошто другите алтернативи не се одржливи
Статус кво: одржувањето на окупацијата го продолжува насилството, понижувањето, репресијата и постојаниот конфликт. Тоа не е решение, туку продолжување на кризата.
Една држава (една држава за Евреите и Палестинците) претставува демографски и политички предизвици – кој ќе владее? Како да се гарантира идентитетот, правата на малцинствата и еднаквоста? Таквиот модел сигурно нема да ги задоволи ниту Евреите ниту Палестинците.
Плановите за минимално приближување (давање на Палестинците фрагментирани области) создаваат слаб и зависен ентитет без вистински суверенитет – рецепт за неуспех.
Повлекувањето кон границите од 1947 година (со разумни прилагодувања) претставува компромис: територија доволно голема за Палестинците, безбедносни гаранции за Израел и морално прифатлива рамка.
