Политиката постојано и низ целата историја на мислата се движела помеѓу два пола: таа била замислена како извор на поредок, ред и општото добро, но и како потенцијална закана за слободата и правдата. Во овој биполарен пристап, или во центарот на ова амбивалентно разбирање, со право се прашуваме: Дали политиката е инструмент на доброто, затоа што го регулира заедничкиот живот, или, во зависност од рацете во кои се наоѓа, или поточно, од оние на власт и моќните, станува средство за доминација и уништување?
Многумина денес ја гледаат политиката како извор на непроценлива корист и инструмент за лично збогатување, како што би рекол еден мој пријател: „Партијата е како вашата компанија, каде што можете да заработите многу пари без да плаќате придонеси, затоа искористете ја“.
Големите мислители низ историјата ја гледале политиката поинаку. Читајќи ја „Мукаддима“, забележуваме дека големиот Ибн Халдун ((1332–1406) тргнува од идејата дека човекот по природа е општествено суштество кое постои само во рамките на заедницата. Власта, односно политиката, е неопходна за одржување на редот и заштитата. Но, Ибн Халдун јасно го нагласува цикличниот карактер на политичките поредоци: власта се раѓа и се зајакнува преку солидарност (ʿasabijja), но со текот на времето таа корумпира, ја губи правдата и се претвора во тиранија. Политиката е затоа неопходна, но по својата природа кревка – во најдобар случај носи стабилност и развој, а во најлош случај се претвора во инструмент на насилство. (Мора да кажеме дека Ибн Халдун е основач на социологијата, многу подоцна ќе се појави Диркем, Контт и др. кој се наведуваа во „Западните“ литератури како „татковци“ на социологијата). Во „Државата“ Платон ја застапува идејата дека политиката мора да ја водат „кралеви-филозофи“, но неговата визија носи и опасност од елитизам – идејата за доброто, политиката се претвора во дегенерација и тиранија. Аристотел, од друга страна, во „Политика“ го гледа човекот како zoon politikon – суштество кое го остварува својот целосен потенцијал само во политичка заедница. За него, политиката е природна и неопходна, но може да стане и извор на неправда кога се спроведува во интерес на малкуте луѓе, а не на целиот полис.
Хегел, во „Филозофијата на правото“, ја смета државата за „остварување на моралната идеја“ – највисоката форма на слобода преку рационални институции. Сепак, таа реализација вклучува конфликт и „лукавост на умот“, во која посебните интереси се спојуваат во универзалната рационалност. Диркем, од друга страна, ја гледа политиката како општествен факт: таа го изразува колективниот морал и обезбедува солидарност, но во исто време може да ја сруши општествената кохезија ако служи на посебни интереси.
Во современата теорија, Хана Арент во „За човечката состојба“ прави разлика помеѓу политичкото дејствување и насилството: политиката е простор на слобода, заедничко дејствување и дискусија, додека насилството започнува таму каде што завршува политиката. Џон Ролс, во „Теоријата на правдата“, го враќа нормативниот идеал: политиката, ако е праведна, мора да обезбеди еднаквост и слобода преку „принципот на разликата“ и праведната распределба на добрата.
Ибн Баџе претставува речиси спротивна перспектива. Во своите дела, особено во „Тадбир ал-мутавахид“ („Начинот на осамениот“), тој ја разгледува улогата на поединецот во општество кое е корумпирано и неправедно. Ако политиката не се стреми кон совршенство, туку се претвора во перверзија и тиранија, единствениот можен излез е повлекување и зачувување на сопствената морална и интелектуална автономија. Затоа, политиката е потенцијално токсична средина што може да го спречи човекот да ја постигне сопствената цел.
Ако ги споредиме овие автори, ќе видиме опсег: од историската неопходност на политиката на Халдун, преку теолошката сублимност на државата на Хегел, до социолошката неопходност на Диркем и повлекувањето на Ибн Баџа од политичкиот живот. Дополнително, реалистичката политичка теорија на Макијавели отвора трета димензија: политиката како вештина за одржување на моќ, честопати надвор од моралните критериуми. Истата тензија се манифестира во сите овие перспективи: политиката е неопходна, но не е добра сама по себе. Таа е инструмент чии последици зависат од тоа како е обликувана и во чии раце е. Може да биде простор на слобода (Арендт), реализација на универзалниот дух (Хегел), зачувување на редот (Хобс) или општото добро (Русо, Аристотел). Но, може да биде и простор на тиранија (Ибн Халдун, Макијавели), корупција (Ибн Баџа) или сеприсутна контрола (Фуко).
Првиот муслимански политички поредок, халифатската заедница, се темелел на принципот на „шура“ (консултација) и идејата дека врховниот суверен е секогаш Аллах (Бог, Гопсод), додека човекот е само халифа (намесник). Ал-Маварди во „Ал-Ахкам ас-Султанија“ ја дефинира целта на власта како зачувување на религијата и праведен поредок. Ибн Тејмија, од друга страна, нагласува дека „праведната влада, дури и ако е неверничка, е подобра од неправдата и анархијата“.
Во современата исламска мисла се појавува опсег: од Хасан ал-Бана и Саид Кутб, кои ја гледале политиката како комплетен исламски систем, до реформисти како Фазлур Рахман и Абдулазиз Сашедин, кои го нагласуваат духот на шеријатските цели (макасид ал-шерија) – правда, милост и зачувување на човечкото достоинство.
Во сите овие перспективи, политиката се покажува како меч со две острици. Тоа е неизбежно – според Аристотел, човекот е политичко битие, а во исламската традиција, халифата (власта, владарот) е одговорен пред Аллах ( Бога, Господ) за народот, за светот – но неговата вредност зависи од тоа во чии раце е и на какви цели служи.
Политиката, тогаш, не е ниту инхерентно добра ниту инхерентно лоша. Таа е доверба и инструмент. Кога служи на правдата, солидарноста и слободата – таа е извор на доброто. Кога се претвора во самоволие, насилство и посебен интерес – таа станува извор на злото. Токму затоа филозофијата, теологијата и социологијата со векови предупредуваат: границата помеѓу еманципацијата и тиранијата никогаш не е трајно обезбедена и затоа политиката мора да остане постојан предмет на етички и критички осврт. Затоа, политиката е нужно зло без кое се не може, ако политичарите не се морални или ако се корумпирани, или политиката е извор на добро кога служи на правдата, солидарноста и слободата, а тоа е кога политиката ја водат морални, доблесни и карактерни луѓе.
Академик проф. д-р Мухамед Шемоски
