Интересно е како споменатите почетоци на организацијата планирале да опфатат одредени региони на Руската Федерација, населени претежно со муслимани, но овие амбиции брзо биле напуштени, така што конечно сè го добило сегашниот облик.
Древниот узбекистански град Самарканд, вистински историски и архитектонски бисер, кој и стана познат на пошироката јавност откако таму се одржа неодамнешниот самит на Шангајската организација (ШЦО) во кој членуваат околу 15 земји од евроазискиот простор, денеска е домаќин на првиот самит на Организацијата на турските држави – ОТС (поточно, ова е прв самит по промената на името на организацијата на состанокот во Истанбул во 2021 година, а претходно беше наречен Совет на држави од турско говорно подрачје).
На денешниот настан присуствуваат лидерите на пет земји-членки – Узбекистан, Турција, Азербејџан, Казахстан, Киргистан, како и претставници на две земји набљудувачи – Туркменистан и интересно – Унгарија (видете го видеото под текстот или на линкот овде) . Земјите-членки на ОТС заедно имаат 160 милиони луѓе, што е повеќе од 2 отсто од светското население и сочинуваат повеќе од 3 отсто од глобалниот БДП според паритетот на куповната моќ. На самитот ќе се разговара за прашања за натамошно забрзување на соработката во секторите трговија, економија, транспорт, култура и туризам, како и размена на мислења за меѓународни и регионални прашања, а планирано е и потпишување на повеќе од 10 документи. Најважна е секако Декларацијата од Самитот во Самарканд, која ќе ги обедини позициите на земјите-членки за најважните регионални и глобални проблеми. Беа воспоставени заеднички пристапи за да се обезбеди регионална стабилност, безбедност и одржлив економски развој, зајакнување на транспортните врски и продлабочување на културниот дијалог.
По самитот, следното едногодишно претседавање со ОТС преминува од Турција на Узбекистан.
Регионалните организации земаат замав по колапсот на униполарниот свет
Со забрзаните, длабоки глобални геополитички промени, очигледно порасна потребата за интензивирање на соработката на туркофонските земји – т.н. на турскиот свет. Имено, како што сè побргу се воспоставува мултиполарен светски поредок, се интензивира и регионалната соработка, односно се воспоставуваат нови интеграции од регионален карактер насекаде низ светот, кои ги заменуваат меѓународните, односно оние од глобален карактер, кои по својата природа на нивната работа не може да се фокусира на проблеми и развојни цели поединечни региони. Регионалните организации се платформи кои побрзо и повеќе ги земаат предвид националните интереси на државите од регионите и поефикасно ги решаваат проблемите и прашањата за соработка и развој во сите сфери.
ОТС „пикираше“ и на руски територии
Оваа организација, за која денес зборуваме – ОТС, всушност беше „пуштена во оптек“ уште во 1992 година на самитот на турскојазичните земји во Истанбул, што беше првиот чекор кон интеграција на земјите од турскиот свет. Од 1992 до 2009 година беа одржани девет самити, а по последниот беше потпишан Нахчиванскиот договор за формирање на Совет за соработка на земјите од турско говорно подрачје (Турски совет), кој ќе се преименува во Организација на турски држави (ОТС). во 2021 година. Интересно е како гореспоменатите почетоци на организацијата планирале да опфатат одредени региони на Руската Федерација, населени претежно со муслимани, но овие амбиции брзо биле напуштени, така што конечно сè го добил сегашниот облик.
Турција како центар на гравитација
Се разбира, центар на гравитација на ОТС е Турција, како најголема по население, но и економски и политички најмоќна и највлијателна земја членка. За Турција, одредена тешкотија во ова прашање, кое несомнено е стратешко за неа, е фактот што таа нема директна територијална врска со другите земји членки, што потоа, според географската логика на нештата, тешко може да ја направи Турција епицентар или центар на гравитација. Токму во тоа лежи значењето, но и огромната геополитичка и геостратешка чувствителност на прашањето на Нагорно-Карабах, односно на севкупните односи меѓу Азербејџан и Ерменија, имајќи предвид дека оваа е заглавена како клин на нејзиниот југ меѓу азербејџанската енклава Нахичеван. (која граничи со Турција) и главниот дел од територијата на Азербејџан западно од неа.
Интересно е и тоа што TOS се поклопува со други важни регионални организации, како што е гореспоменатата и многу поважна Шангајска организација, како и Евроазиската економска унија предводена од Русија – а чии членови вклучуваат некои од централноазиските земји од пост- Советски простор (Узбекистан, Казахстан, Киргистан). Исто така, евидентно е дека сите постсоветски земји од тој регион не се членки на TOS, како што е Таџикистан, етнички и јазично многу блиски со Иран, што не гледа позитивно на турското ширење на влијание во историските области на античката Персиска империја. , чијшто непосреден наследник е Иран.
ТОС како конкурент на Шангајската организација или платформа за заедничка соработка?
Во оваа насока, клучното прашање ќе биде дали овие организации ќе соработуваат меѓу себе или ќе се сметаат за конкуренти? Како што изгледа сега, првото е поверојатно, бидејќи сите клучни земји од стеснетиот евроазиски простор (без ЕУ и одредени европски земји тесно поврзани со неа) се заинтересирани за меѓусебна соработка без мешање на надворешни сили (читај Запад како целина). Секако, за такво нешто ќе им треба мудрост и трпение, а би рекол нерви, со оглед на тоа што немаат ни приближно идентични национални интереси за сите прашања (доволно е да се спомене горенаведеното подрачје на Јужен Кавказ каде се судираат руските, турските и иранските интереси). Затоа што елементи од ваква природа, ако никој друг, сигурно знае и ќе сака да ги користи САД и Велика Британија. Тие не сакаат да бидат исфрлени од евроазиската геополитичка „шаховска табла“ – клучна за сè друго – и во однос на природните и човечките ресурси, но и во однос на брзиот економски раст – недофатлив за Западот, кој опасно забавува. .
Дали Турција има доволно економска сила за лидерство?
И за самиот крај. Прашањето за турското раководство над ТОС е исто така важно, не во воено-безбедносна смисла, бидејќи ниту една земја не сака некој воено да доминира со него, а такви регионални организации секако не ѝ се потребни. Ним им треба лидер кој има економска сила, кој е подготвен да сподели дел од својата развојна моќ со нив, да инвестира во големи проекти итн. Ова го поставува прашањето за вистинските капацитети на Турција.
Нејзината економија е несомнено силна, се труди да ги следи најсовремените технолошки трендови, но моментално е зафатена од сериозна криза и висока инфлација. Турција мора да најде начин да ги реши овие натрупани проблеми на начин што ќе може да го направи тоа самостојно колку што е можно, бидејќи, во спротивно, самата ќе падне во зависност на оние кои би можеле да и помогнат во тоа, но под услов Анкара им е послушен. А таков гравитациски партнер – зависен од друг, никому не му е потребен (исто така централноазиските туркојазични земји), бидејќи тогаш тие самите можат да побараат и да добијат помош од ваков вид без посредници (од САД до Кина). Исто така, треба да се додаде дека главните трговски партнери на централноазиските земји од постсоветската област периодично наизменично се менуваат меѓу Русија и Кина – а Турција сè уште заостанува во овој поглед, што, се разбира, не значи дека не може и нема да бара простор за зајакнување на својата економска улога.
Но, колку ќе биде сложено Турција да стави сè под своја контрола, така да се каже, сведочи и веста која штотуку пристигна од Самарканд, според која самитот на ТОС не одобри давање на самопрогласената Турска Република Северен Кипар ( признати само од Анкара) статус на набљудувач. Узбекистанскиот министер за надворешни работи Владимир Норов изјави за новинарите за ова. Во овој контекст, треба да се потсети дека претходно, по самитот, турскиот министер за надворешни работи Мевлут Чавушоглу за турската телевизија ТРТ Хабер изјави дека Турската Република Северен Кипар станала набљудувач во организацијата. „Како резултат на самитот, не беше потпишана посебна одлука за Северен Кипар. Узбекистан строго се води од нормите на меѓународното право, особено во прашањата за суверенитет, независност и територијален интегритет на државата. Не може да стане збор за признавање на Северен Кипар Кипар како независна држава“, изјави Норов за исходот од самитот.
Извор:geopolitikanews
