Финансиската криза која во 2008 година го потресе глобалниот пазар и разори светскато стопанство зад себе остави уништени економии и судбини на милиони луѓе. Набрзо на многумина им стана јасно дека ивестициските банки на Волс Стрит стојат за кризата. Во хаосот кој настана медиумите масовно започна ада се занимаваат и со економските анализи. Стручните поими како колатерални должнички обврски, субприм на кредитот и своповите на кредитни неизвршувања станаа секојдневие.
Меѓутоа, во хаосот на комплексните термини и уште покомплексните анализи, финансиските подвала од Вол Стрит во својата суштина е многу едноставна. Од банките кои одобрувале кредити на ризични клиенти, преку Волс Стрит кој ги купувал тие кредити и плаќал рејтингот на агенциите да ги прогласува за сигурни па се до големите осигурителни куќи кои тие кредити го осигурувале и продавале на шпекуланти кои се кладеле против целиот систем, односно дека тие кредити ќе пропандат, банкарите од Волс Стрит ја изведоа измамата (лагата) на векот со незамисливи размери. Овој натпис претставува објаснување како дошло до тоа.
Почетоци
Финансиската криза од 2008 година во поголем дел била предизвикана од стамбените кредити и налинот на кој истите биле злоупотребувани. Имено, Американскире Федерални резерви со 2001 ги намалиле каматните обврзинци со цел зајакнување на националното стопанство па од тука и многумина инвеститори се свртиле кон пазарот на недвижности кое нудело поголеми добивки (приходи). Кога некоја особа ќе одлучи да купи некоја недвижност тоа може да го направи така што ќе подогне кредит, односно позајми пари од банка која потоа истиот го исплаќа низ одреден период заедно со каматата која претставува заработка.
До 2007 година, американските семејства константно подигнувале кредити и перципирале недвижности како безбедна инвестиција бидејќи цените на истите со години растеле.Од друга страна банките со задоволство издавале кредити бидејќи во случај на неможност на исплаќање не истите недвижностите биле конфиксувани-запленети, ама би имале висока вредност и би можела понатаму да биде продавана.
CDO-Collateralized debt obligation
Она што често се случувало е дека трговската банка ( која била сопственик на стамбениот кредит и камата) истиот го продавала за одредена проивизија на инвестициските банки од Wall Street слични како Goldman Sachsa, Lehman Brothersa, JP Morgana, Morgan Stanley и др. Колку за пример, кредит на куќа од 200.000 долари со камата од 6% би го птодавала за провизија од 10.000 долари, доносно 210.000 долари. Од тој момент инвестициската банка од Wall Street би станала сопственик на кредито и заработката од каматата која американското семејство ја исплатувала секој месец.
Меѓутоа, Wall Street тука не би застанал туку би позајмил милиони долари и купул илјадници стамбени кредити. Сите тие кредити заедно се ставаат во еден финансиски пакет познат како collateralized debt obligation или познат како CDO.“Collateral” претставува англиски збор кој означува гаранција, значи она што банката може да го заплени, значи она што банката може да го заплени ако сопственикот престане да го плаќа кредитот. Во овој случај collateral претставува куќа, или стан. Од друга страна “debt obligation” претставува должничка обврска. Значи станувало збор за илјадници кредити споени во еден голем финансиски пакет. Карактеристична должничка обврска или CDO пакет бил вреден 800 милиони долари. Неговата предност била во бројките на начин да секој месец американските семејства плаќаат камати на илјадници такви кредити што претставува заработка за инвеститорите и ако некој од кредитите пропадне, бидејќи носителите не се повеќе во состојба да го исплатуваат, тоа би го загрозило целиот пакет. Можат да пропаднат некои кредити, ама не сите. Барем владеело такво уверување.
Рејтинг на агенциите.
Откако банкарите од Wall Street купат и направат CDO пакет, истите потоа се проценуваат и класифицираат во три делови: сугурни кредити, солидни кредити и рискантни кредити.Најсигурните кредити во пакетот се оние закои постои најмала шанса дека ќе пропаднат, ама и заради тоа имаат мала каматна стапка, на пример 4%. Од друга страна најризичните кредити, токму заради тоа што претставуваат голем ризик нудат високи камати односно заработки за инвеститорите, на пример, околу 10%. Кои крдити се најсигурни, а кои најризични тоа го одредуваат институциите познати како рејтинг агенции. Сатанува збор за престижни институции кои ја отценуваат сигурноста на кредитот и чие мислење се исклучително се цени од страна на инвеститорите.
Крајни инвеститори.
Откако CEO пакетот би бил поделен и отценет, Wall Street би го продавал на понатамошните инвеститори како осигурителните куќи, различни инвестициски фондови, кладилници и др. Некои од инвеститорите, како пензиските фондови традиционално тргуваат со сигурни кредити кои нудат ниска камата, додека други, слични како специјалните инвестициски фондови, оперираат со ризични кредити и поголема каматна стапка.
Subprime крдити
Со продавањето на илјадници кредити, банкарите од Wall Street заработаа милиони долари и враќале долговите со кои ги купиле истите. Бидејќи во тоа ја видоа можноста за создавање на огромно богатство, банките од Wall Street започнаа се повеже да се задолжуваат и купуваат стамбеникредити кои подоцна ги препродавале во облик на CDO пакет.Меѓутоа немало толку многу стамбени кредити. Имено, за да може американско семејство да подогне кредит потребно било да помине низ финансиски проверки слилни како иницијалниот депозит, предочување на платните листи, докази за можност за враќање на парите како би се намалил ризикот од неотплатување на кредитот. Доколку истиот не би бил вратен, банката би ја зела куќата и повторно би била на профит бидејќи цените на недвижностите бележеле константен раст.
Од таа причина, како и фактот дека инвеститорите ја виделе можноста од голема заработка, банките одлучиле да го зголемат бројот на кредитите на начин што ги намалиле критериумите за издавање на истите. Со други зборови, парите започнале да бидат позајмувани на семејствата кои имале поголем ризик од неплаќање и кои во еден здрав финансиски систем никогаш не би можеле да добијат кредит. Системот некое време функционирал на начин семејствата со сомнителна финансиска ситуација послено да подигнат кредит, со многу поволни и полесни услови, истиот банката би го продала за провизија на инвестициска банка од Wall Street која би го запакувала во CDO пакет заедно со со каматите на илјадници други кредити. Меѓутоа овој пат CDO пакетот бил исклучително опасен бидејќи се состоел од голем број на ризични каредити кои биле давани без финансиска проверка.
Како би можеле и понатаму да ги продаваат на инвеститорите, банките од Wall Street започнале да ги плаќаат и агенциите за рејтинг, да ризичните кредити, давани на семејствата со сомнителни финансиски состојби, отценуваат како исклучително сигурни. После кризата, споменатите агенции ја мотивирале својата одлука да ризичните кредити ставени во CDO прогласат за сигурни, така да се воделе од логиката на бројноста. Многу е веројатно дека ќе пропадне еден ризичен кредит, меѓутоа кога ститици такви се спојат во CDO пакет, колективниот ризик се дели , а тоа намалување на ризичните пакети преминуваат во сигурни. Ова уверување под еднакво владеело меѓу банкарите и инеститорите. Сите тргнувале во заработка и го занемариле неизбежниот колапс на системот.
Меѓутоа, иако не сносат никаква правна одговорност, улогата на рејтинг агенцијата исклучително е контраверзна така да постојат силни индиции на корупција, судир на интереси и поврзаност на истите со Wall Street
Credit Default Swap
Исто така, водејќи се од заработката, банкарите од Wall Street осмислиле еден посебен финансиски пакет како CDO на квадрат. Имено, класичниот CDO претставува збир на стотици кредити и има повеќе нивоа: сигурни, солидни и ризични кредити. CDO на квадрат претставува збир на ризични кредити од стотина други CDO пакети. Меѓутоа тука не бил крајот.
Со цел за уште поголема заработка, банкарите осмислиле варијација на класилниот CDO пакет познат како синтетички CDO. Меѓутоа за да може истоот да се разбере потребно е да се разбере како класичните CDO биле осигурувани. Крајните инвеститори кјои наизглед би ги купувале тие наизглед сигурни, ама во основа многу ризични CDO пакети од Wall Street понатаму истите би ги осигурувале кај поголемите осигурителни корпорации слични како Американските Меѓународни Групи. Со други зборови не верувале дека CDO пакетите се толку сигурни колку што Wall Street тврдел и би плаќале еден вид на полиса на осигурување позната како Credit Default Swap или CDS. Доколку сигурен кредит би пропаднал куќата за осигурување би се обврзала на инвеститорот да му го исплати губитокот.
Бидејќи контраверзните рејтинг агенции ризичните кредити ги прогласувале за сигурни, станувало збор за темпирана бомба, меѓутоа во тоа никој не верувал, па така банките со задоволство ги продавале полисите за осигурување на кредитите сметајќи дека никогашп нема да мораат да исплатат одштета.Меѓутоа за да биде работата уште покомплексна, Американската Меѓународна Група не издавала полиси на осигурување само на инвеститорите и сопствениците на CDO пакети, туку тие полиси ги продавала понатаму на шпекуланти кои се калделе против целиот финсиски систем. Со други зборови, се обложувале дека кредитите ќе пораснат и така заработат милиони иако не биле сопствениц на CDO пакети туку само на полиси за осигурување.
Шпекулациите во тоа подрачје личат како фудбалско обложување каде онок кој се клади (обложува) не е ниту фудбалер ниту судија, туку трет играч, само што во случај на осигурувањето на CDO опкладата се броела во милијарди долари. Заради недостаток на финансиска регулатива, пазарот на Credit Default Swap -те до 2007 година достигнал до вртоглави 900 милијарди долари. Исто така бидејќи осигурителни друштва биле уверени дека кредитите не можат да пропаднат, воопшто не се загрижувале да стават пари на страна доколку им требаат да платат одштета на инвеститорите и шпекуланатите.
Земајќи пари од двете страни, од инвеститорите кои плаќале осигурување на кредитот и шпекулантите кои ги купувале тие кредити и се кладеле против кредитите, AIG и другите институции заработија милијарди долари, меѓутоа во случај на пропаѓање на кредитот би биле принудени да ги исплатат двете страни. Често се знаело да се случи банка од Wall Street да подготви ризичен CDO пакет, да го продаде и купи полиса за осигурување за истиот бидејќи знае дека е ризичен и дека пред или после ќе пропадне и на тој начин заработаат милијарди долари.
Синтетички CDO
Како во целиот контекст се вклопува синтетичкиот CDO ? Како што беше споменето, со класичниот CDO (збир од стотина кредити) и CDO на квадрат ( збир на различни кредити од стотина дртуги CDO ), инвестициските банки формирале и синтетички CDO . Синтетички е наречен бидејќи се состои не од кредити и камати што американските семејства ги плаќале, туку од пари кои доаѓале од полисите за осигурување со кои инвеститорите го осигурувале своите класични CDO -а пакети.
Колку за пример, шпекулант А ќе купи од банка полиса за осигурување во вредност од 100 милиони долари бидејќи верува дека ризичните CDO кредити ќе пропаднат и така ќе заработи големи пари. А ако кредитите останат сигурни, шпекулантот А на банката секој месец ќе мора да и плаќа полиса за осигурување.Ако пропаднат банката ќе му исплати на шпекулантот А бидејќи се кладел против системот. Потоа во игра влегува шпекулантот Б кој смета дека банката е во право, т.е. дека кредитите ќе останат сигурни, и клади за 159 милиони долари против шпекулантот С кој мисли дека шпекулантот А е во право, односно дека кредитите ќе пропаднат. И така во ндоглд. На класичен CDO вреден 15 милиони долари, опкладата на синтетичкиот CDO би моел да нарасне до милијарда долари.
Колапс на системот
Системот функционирал некое време, меѓутоа имајќи во предвид дека критериумите за издавање на кредит биле ниски, многумина семејства престанале да ги отплатуваат своите кредите. Банката би ја зела куќата и сеедно би била имала профит бидејќи цените на недвижностите пораснале, меѓутоа како што сите семејства не биле во можност да ги плаќаат кредитите кои ги добиле со полесни услови, банкарите би станале сопственици на сё повеќе куќи.Зголемената понуда на недвижности предизвикала пад на цените на истите.
Истовремено, семејствата кои и понатаму уредно си ги плаќале своите обврски се нашле во ситуација да плаќаат кредит од на пример 200.000 долари за куќа која со падот на цените започнала да врди 80.000 долари. Од тука семејствата се одлучиле да престанат со плаќање. Системот експлодира и активирала разорниот домино ефект.
Трговските банки кои на амаериканските семејства им одобрувале кредити повеќе не можеле да ги продаваат на Wall Street. Банкарите од Wall Street, иако не сакале да купуваат и нови крдити, се нашле во ситуација да веќе позајмат милијарда долари заради купување на стари кредити кои повеќе не се вредни за ништо и кои понатаму не можеле да ги продадат на другите инвеститори.Крајните инвеститори одбивале до Wall Street да купуваат нови крдити, ама исто така веќе купиле илјадници исти кои сега постанале безвредни бидејќи семејствата повеќе не ги подмирувале своите должнички обврски. Тие крајни инвеститори понатаму му се обратиле на Амаериканската Меѓународна Група на која и` плаќале осигурување во случај на пропаст на CDO и сега ги барале своите побарувања. Меѓутоа, бидејќи Американската Меѓународна Група не ставала пари на страна не била во состојба да ги исплати тие полиси на осигурвања.
Исто така и шпекулантите на кои им ги продавала тие полиси и кои се калделе против целиот систем на стамбени кредити ќен пропадне, исто така ги барале своите побарувања. Еден од нив е Мајкл Бури кој точно предвидел пропаст на системо, вложил милион долари во полиси за осигурување на кредити и заработил 700 милиони долари што претставува најголема исплата во историјата на Wall Street во еден ден.
Целиот финансиски систем се срушил и прелеал на остатокот на светот бидејќи странските финансиски институции на сите континенти тргувале со американски кредити и потоа и тие исто така завршиле во криза. Целиот систем се урнал.
Улога на рејтинг агенциите
Што се однесува до рејтинг агенциите кои ризичните кредити ги прогласиле за сигурни, истите се правдаат дека влегле со логиката на бројноста. Соединувањето на многу различни кредити создава гаранција на сигурност на начин дека некои можат на пораснат, ама не сите. Меѓутоа се случило спротивното. Исто така истите тие агенции кои се наоѓаат во судирот на интереси и во контраверзната врска со банкарите, се повикуваат на Првиот амандман на американскиот Устав односно на слободата на говорот. Со други зборови, тврдат дека самото изразување на својата проценка на ризикот во врска кредитот и дека инвестиротите не им е обврзани да ги следат па и од тука немаат никаква правна одговорност ако нивните проценки се покажат како криви. Меѓутоа нивното влијание далеку е од занемарливо бидејќи рејтинг агенциите ги проценуваат кредитите, обврзниците и долговите не само на приватните компании туку и на националните држави.
Имено, еден од начините на кои државите се финансираат е по пат на обврзници. Инсвеститорите на некое време купуваат обврзници (хартии од вредниост) од државата која е толку задоволна од моменталната потреба за пари и инвестирање во стопанството, платите, пензиите, инфраструктурата. После истекувањето на рокот, државата на инвеститорот му ги враќа вложените пари заедно со каматата и обврзницата ја добива назад.
Доколку тие агенции (неоправдано) дада најлоша отценка на некоја држава и ја прогласат за кредитно неспособна, односно дека нема да може да ги врати парите вложени во обврзница, глобалните инвеститори повеќе нема да сакаат да инвестираат и државата заради недостаток на средства ќе пропадне што за малку ќе му се случеше на Еврозоната. Брисел во повеќе наврати апелирал на американската рејтинг агенција да биде одговорна во анализите на грчката економија како истата не би пропаднала.
Тоа е очигледен индикатор дека темел на економијата не се парите туку довербата на инвеститорите темелно на арбитрираните проценки на три рејтинг агенции. Нивното влијание е толкаво така да поедини стручњаци ја застапуваат тезата дека истите инструменти во американската надворешна политика како би влијаеле на политичките одлуки на другите држави под закана за рушење на кредитниот рејтинг на истите.
Заклучоци
Откако избувна кризата, во месеците кои уследија сё поовеќе станувала очигледна магнитудата на ова измама. Неодговорно, ама од вистинска страна легално, делување на банкарите, инвеститорите и рејтинг агенциите ја предизвика кризата од незамисливи размери. Се разбира кризата на стембените кредити во САД не е единствена причина за финансиската рецесија, меѓутоа секако одиграла важна улога која подоцна како домино ефект се прелеа на остатокот од светот. За неодговорните финансиски активности, заради кои милиони луѓе во светот останаа без сё, речиси никој не одговараше.
