После 470 години од првобитната изградба и нешто повеќе од четвртина век од нејзиното целосно уништување, во Фоча денес свечено беше отворена ново изградената џамијата Алаџа, која беше културно-историски споменик на Босна и Херцеговина, симбол на Фоча и ремек-дело на исламската архитектура на османлискиот период , пишува Агенцијата Анадолу (АА).
Алаџа, Шарена џамија или џамијата на Хасан Незир била изградена во 1549 година и прва е џамија во Босна и Херцеговина која била изградена во класичен отомански стил. Таа била изградена од близок соработник на Мимар Синан, и она што претставува една од нејзините најголеми вредности е тоа што џамиите кои биле изградени подоцна, се потпирале на идејата на џамијата Алаџа. Алаџа е вклучена во културното наследство на Босна и Херцеговина и на листата на светско наследство на УНЕСКО.
Откако пет векови ја красеше Фоча, српските власти ја уништиле Алаџа на 2 август 1992 година, а фрагментите оставени зад експлозијата биле расфрлани низ различни локации низ градот, некои делови биле покриени со земја на градската депонија, со цел да се потисне каква било трага од убавината на Фочанска убавица .
– Градот кој имаше 32 остана без ниту една џамија
Според достапните податоци, до 18-тиот век, во областа која денес ја опфаќа Меџлисот на исламска заедница во Фоча, изградени се седумнаесет џамии, девет џамии со минаре и осум џамии со дрвен минаре, две медреса, неколку месџиди и турбиња и саат кула.
До почетокот на Втората светска војна имало 32 џамии во областа на МИЗ во Фоча, од кои 17 во центарот на градот Фоча. За време на Втората светска војна, четниците запалиле 21 џамија, а останатите 11 џамии крајот на војната го дочекаа во целосно опустошена состојба, а подоцна биле обновени.
На почетокот на последната агресија против Босна и Херцеговина, од април до јуни 1992 година, ниту една џамија во Фоча не била поштедена од уривање, а целосната инфраструктура на МИЗ Фоча била целосно уништена. Освен Алаџа, која ќе биде отворена денес, се враќаат уште две други фочански џамии: Атик Али Пашината џамија и Царевата џамија.
По завршувањето на агресијата, првите фрагменти од Алаџа беа пронајдени во 2004 година, заедно со остатоците од телата на убиените Бошњаци, во масовна гробница на брегот на Дрина. Оттогаш до 2014 година, кога официјално започнаа работите за реконструкција и обнова на џамијата, Исламската заедница во БиХ, посебно Вакуфската дирекција на ИЗБиХ, активно се подготвувала за нејзина реконструкција. Алаџа беше повторно изграден првенствено со поддршка на Генералната дирекција на Вакуф на Република Турција, која ги финансираше сите градежни работи, потоа Американската амбасада во БиХ, Комисијата за заштита на националните споменици, ИРЦИЦА и многу други. Џамијата била реконструирана со угледот на оригиналната Алаџа.
– Специфичност на декорацијата на ѕидот
Кога станува збор за историјата на џамијата Алаџа, постојат бројни податоци и информации, но можеби помалку познати се карактеристиките на оваа наметлива зграда. Најважната карактеристика на Алаџа е она што таа всушност го носи во нејзино име, а тоа се ѕидни декорации, насликани со светли бои.
Фотографиите за декорација кои исто така ја направија извонредната вредност на овој објект се уште се зачувани, како и извонредната вредност на калиграфските отпечатоци што се појавија во тремот за време на целата издржливост на нејзиното постоење.
Куполата е покриена со оловен лим, дијаметарот е 11 метри, а темето достигнува висина од 19,85 метри. Осум помали прозорци се наоѓаат под самата купола. Пет прозорци од секоја страна на џамијата го осветлуваат нејзиниот ентериер. Фасадата е направена од прекрасно завршени блокови од камен, а камените ѕидови се густи со 110 сантиметри.
Кога станува збор за минарето, има 14 страници и е висока 36 метри. На врвот на минарето се наоѓа алем со три јаболка. Шерифе, мала галерија за муезинот, опкружено со 14 камени корали (парапети) поврзани со железни прстиња.
– Од нејзината убавина беше воодушевен и познатиот Евлија Челебија
Од убавината на алаџската џамија воодушевни се многумина нејзини посетители, меѓу кои и добро познатиот османлиски патеписец Евлија Челебија, кој во 1664 година ја посети Фоча, нешто повеќе од еден век откако била изградена џамијата. Тогаш тој бил фасциниран од убавината на оваа зграда, на влезот во џамијата, на една плоча напишал: “Патував и дојдов во многу градови, но сѐ уште не сум го видел ова место”.
Андреј Андреевиќ (1931-1991), поранешен професор на Катедрата за историја на уметноста на Филозофскиот факултет во Белград, пишуваше за посебните одлики и убавина на џамијата Алаџа. Во 1970 година Андреевиќ ја бранел својата магистерска теза на тема “Алаџа џамија во Фоча”, потоа во 1980 година и докторска дисертација на тема “Исламска монументална уметност од 16 век во Југославија”.
Андреевиќ верува дека џамијата Алаџа имала значително влијание врз изградбата на подоцнежните споменици на исламската уметност на територијата на поранешна Југославија.
“Луксузната декоративна пластика, која во внатрешноста на џамијата ја милува михработ, минберот и махфилот, се разликува по својата убавина и богатство меѓу сите други споменици на просторот на поранешна Југославија”. Репрезентативниот Михараб, по своите димензии и убавината на резбаната декорација, нема никакво влијание врз нашата тло ” е Андреевиќ.
Организаторите денес во Фача го очекуваат доаѓањето неколку илјади верници од цела БиХ, како и високи домашни и меѓународни претставници, како и претставници на Турција и САД, кои помогнаа и го финансираа реализирањето на овој многу важен и тежок проект.
На церемонијата присуствуваа претставници на локалната заедница, Горицискиот муфтија Ремзија еф. Питиќ, директорите на Вакуфската дирекција на БиХ и Турција, Сенаид Зајимовиќ и Аднан Ертем, амбасадорот на САД во Босна и Херцеговина, Ерик Нелсон, турскиот министер за култура, Мехмет Нури Ерсој, како и реизу-л-улема ИЗБиХ Хусеин еф. Кавазовиќ.
